น้องดีชวนเช็ก 7 ปัญหา TOR ภาครัฐ ก่อนเริ่มจัดซื้อจัดจ้าง
สวัสดีครับ ผมน้องดี วันนี้จะชวนทุกคนมาทำความรู้จักกับ 7 ปัญหาที่พบบ่อยในการจัดทำ TOR หรือ Terms of Reference TOR เป็นเอกสารสำคัญที่กำหนดขอบเขตงาน คุณสมบัติ เงื่อนไข และผลลัพธ์ที่หน่วยงานต้องการ หาก TOR ไม่ชัดเจน ไม่เป็นกลาง หรือไม่สอดคล้องกับความต้องการจริง อาจทำให้เกิดความเสี่ยงตั้งแต่ขั้นตอนจัดซื้อจัดจ้างไปจนถึงการตรวจรับงาน มาดูกันครับว่า มีประเด็นไหนที่ควรตรวจสอบเป็นพิเศษ เพื่อให้เอกสารชัดเจน เปิดกว้างต่อการแข่งขัน และวัดผลการส่งมอบได้จริง
TOR ไม่เป็นกลาง หรือล็อกสเปก
ผมขอเริ่มจากปัญหาที่หลายหน่วยงานให้ความสำคัญ นั่นคือการกำหนด TOR ที่ระบุยี่ห้อ รุ่น หรือเทคโนโลยีเฉพาะโดยไม่จำเป็น บางครั้งอาจมีการกำหนดคุณสมบัติที่เอื้อประโยชน์ให้ผู้ขายรายใดรายหนึ่ง หรือทำให้มีเพียงผู้ขายกลุ่มเดียวที่สามารถยื่นข้อเสนอได้ ปัญหานี้อาจเกิดจากการขาดข้อมูลด้านเทคนิค การนำข้อมูลจากผู้ขายมาใช้โดยตรง หรือการกำหนดคุณสมบัติสูงเกินความจำเป็น ผลที่ตามมาคือการแข่งขันลดลง ราคาจัดซื้ออาจสูงขึ้น และหน่วยงานอาจเสี่ยงต่อการร้องเรียน อุทธรณ์ หรือฟ้องร้อง
TOR ไม่ชัดเจนและตีความได้หลายแบบ
คำว่า “เหมาะสม” “เพียงพอ” หรือ “มีประสิทธิภาพสูง” ฟังดูเข้าใจง่าย แต่ถ้าไม่มีรายละเอียดหรือเกณฑ์วัดผลที่ชัดเจน ผู้ยื่นข้อเสนอแต่ละรายอาจตีความไม่เหมือนกัน
ผมอยากชวนให้ตรวจสอบว่า TOR ระบุขอบเขตงาน รายละเอียดความต้องการ และเกณฑ์การตรวจรับไว้อย่างชัดเจนหรือไม่ หากรายละเอียดไม่ครบ เมื่อถึงขั้นตอนตรวจรับงาน หน่วยงานอาจประเมินได้ยากว่างานที่ส่งมอบตรงตาม TOR หรือไม่ และอาจนำไปสู่ข้อพิพาทกับคู่สัญญา
ไม่มี KPI, SLA หรือเกณฑ์การตรวจรับที่วัดผลได้
โครงการจะประสบความสำเร็จหรือไม่ ควรมีตัวชี้วัดที่ชัดเจนครับ แต่ TOR หลายฉบับอาจไม่ได้ระบุ KPI, SLA หรือ Acceptance Criteria ไว้อย่างครบถ้วน เมื่อไม่มีตัวชี้วัด หน่วยงานจะควบคุมคุณภาพและประเมินผลงานได้ยาก ผู้ให้บริการแต่ละรายอาจส่งมอบงานในระดับที่แตกต่างกัน
ผมแนะนำให้กำหนดผลลัพธ์ที่ต้องการ ระดับการให้บริการ และเกณฑ์การตรวจรับที่สามารถตรวจสอบได้จริง เพื่อให้ทุกฝ่ายเข้าใจเป้าหมายตรงกัน
ราคากลางไม่สอดคล้องกับ TOR
TOR และราคากลางควรจัดทำให้สอดคล้องกัน หาก TOR กำหนดความต้องการไว้สูง แต่ราคากลางไม่เพียงพอ หรือกำหนดขอบเขตงานไว้ต่ำแต่ราคากลางสูงเกินไป ก็อาจทำให้เกิดปัญหาในการจัดซื้อจัดจ้าง สาเหตุอาจมาจากการจัดทำ TOR และการสืบค้นราคากลางแยกออกจากกัน การใช้ข้อมูลราคาเก่า หรือการอ้างอิงข้อมูลที่ไม่ตรงกับสถานการณ์ปัจจุบัน
ผลที่อาจเกิดขึ้นคือไม่มีผู้ยื่นข้อเสนอ การจัดซื้อจัดจ้างไม่สำเร็จ และต้องใช้เวลาแก้ไขเอกสารหลายรอบ
จำกัดการแข่งขันโดยไม่จำเป็น
การกำหนดคุณสมบัติเฉพาะมากเกินไป การเรียกเอกสารจำนวนมาก หรือการตั้งเงื่อนไขที่ไม่จำเป็นต่อโครงการ อาจทำให้ผู้ประกอบการที่มีความสามารถไม่สามารถเข้าร่วมการแข่งขันได้
ผมเข้าใจว่าทุกหน่วยงานต้องการลดความเสี่ยง แต่เงื่อนไขที่กำหนดควรสัมพันธ์กับขอบเขตงานและความจำเป็นจริง หากตั้งเงื่อนไขสูงเกินไป อาจทำให้มีผู้ยื่นข้อเสนอน้อย ราคาสูงขึ้น และเกิดข้อกังวลเรื่องการแข่งขันที่ไม่เปิดกว้าง
มีความเสี่ยงด้านกฎหมายและระเบียบ
อีกเรื่องที่ไม่ควรมองข้ามคือความสอดคล้องกับกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้อง TOR อาจมีความเสี่ยงหากใช้ถ้อยคำที่ขัดแย้งกันเอง กำหนดสิทธิและหน้าที่ของคู่สัญญาไม่ชัดเจน หรือไม่สอดคล้องกับหลักเกณฑ์ที่หน่วยงานต้องปฏิบัติ ปัญหานี้อาจเกิดจากการตีความข้อกำหนดไม่ครบถ้วน หรือไม่ได้ให้ผู้เชี่ยวชาญและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องช่วยตรวจทาน
ผลกระทบที่อาจเกิดขึ้น ได้แก่ การร้องเรียน การอุทธรณ์ โครงการล่าช้า หรือเกิดข้อพิพาทระหว่างดำเนินงาน
ผมขอเน้นว่า AI สามารถช่วยชี้ประเด็นที่ควรตรวจสอบได้ แต่การพิจารณาข้อกฎหมายควรดำเนินการโดยผู้รับผิดชอบและผู้เชี่ยวชาญของหน่วยงานด้วยครับ
ขอบเขตงานไม่ครบถ้วน
ปัญหาสุดท้ายคือการระบุขอบเขตงานไม่ครบ เช่น ไม่ระบุ Deliverables, Timeline, การเชื่อมต่อกับระบบเดิม หรือเงื่อนไขสำคัญอื่น ๆ ถ้าเราไม่วิเคราะห์ความต้องการให้ครบ หรือไม่ได้รับฟังความคิดเห็นจากผู้ใช้งานและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย อาจทำให้ TOR ไม่ครอบคลุมการใช้งานจริง
เมื่อเริ่มโครงการ อาจเกิด Scope Creep มีการเพิ่มงานนอกเหนือจากขอบเขตเดิม ต้องใช้งบประมาณเพิ่ม ระยะเวลาดำเนินงานยืดเยื้อ และได้ผลงานไม่ตรงตามความต้องการ
ปัญหา TOR ส่งผลต่อโครงการอย่างไร
จากทั้ง 7 ประเด็นที่ผมเล่ามา จะเห็นได้ว่าปัญหา TOR ไม่ได้กระทบเฉพาะขั้นตอนการจัดซื้อจัดจ้างเท่านั้น แต่ยังส่งผลต่อโครงการในหลายด้าน เช่น
- ใช้งบประมาณสูงกว่าที่ควร
- มีผู้ยื่นข้อเสนอน้อยหรือไม่มีผู้ยื่นข้อเสนอ
- โครงการล่าช้าหรือจัดซื้อจัดจ้างไม่สำเร็จ
- ตรวจรับงานได้ยาก
- เกิดข้อร้องเรียน อุทธรณ์ หรือข้อพิพาท
- ผลงานไม่ตรงกับความต้องการ
- ความน่าเชื่อถือของหน่วยงานลดลง
DocDee TOR ผู้ช่วยของน้องดีในการตรวจทาน TOR
ถ้าต้องตรวจเอกสาร TOR จำนวนมาก ผมขอแนะนำให้ใช้ DocDee TOR เป็นผู้ช่วยในการวิเคราะห์เอกสาร โดยช่วยวิเคราะห์ประเด็นสำคัญ เช่น
- ตรวจสอบความชัดเจนและความครบถ้วนของเนื้อหา
- ชี้ประเด็นที่อาจมีความเสี่ยงหรือเปิดให้ตีความได้หลายแบบ
- ช่วยตรวจสอบประเด็นความสอดคล้องกับกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้อง
- ประเมินความเสี่ยงผ่าน AI Scorecard
- เสนอแนวทางปรับปรุงเนื้อหาและขอบเขตงาน
DocDee TOR ช่วยให้ผู้รับผิดชอบมองเห็นประเด็นที่ควรตรวจสอบได้รวดเร็วขึ้น ส่วนการพิจารณาขั้นสุดท้ายยังควรอาศัยข้อมูลโครงการ ความเห็นของผู้เชี่ยวชาญ และดุลยพินิจของหน่วยงานประกอบกันครับ
การตรวจทาน TOR ตั้งแต่ก่อนประกาศช่วยลดความเสี่ยงและทำให้ทุกฝ่ายเข้าใจขอบเขตงานตรงกันมากขึ้น ถ้าทุกคนช่วยกันตรวจ TOR ให้ชัดเจน เป็นกลาง และตรวจสอบได้ตั้งแต่ต้น ก็จะช่วยวางรากฐานให้โครงการจัดซื้อจัดจ้างเดินหน้าได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น หากอยากรู้ว่า DocDee TOR ช่วยวิเคราะห์เอกสารของหน่วยงานได้อย่างไร ทักมาคุยกับทีมงานหรือนัดชมเดโมได้เลยครับ
ติดต่อทีมงานเพื่อนัดชมเดโม