กระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐคืออะไร? น้องดีพาดูตั้งแต่วางแผนจนถึงส่งมอบงาน
สวัสดีครับ ผมน้องดี วันนี้จะพาไปรู้จัก “กระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ” ว่าคืออะไร ทำไมต้องมี และโดยทั่วไปมีขั้นตอนอย่างไร หลายคนอาจนึกถึงการประกาศหาผู้ขายหรือการประกวดราคาเป็นหลัก แต่จริง ๆ แล้วกระบวนการนี้เริ่มตั้งแต่หน่วยงานวิเคราะห์ความจำเป็น วางแผนและกำหนดความต้องการ ไปจนถึงทำสัญญา ตรวจรับ และบริหารงานให้เป็นไปตามข้อตกลงครับ
หมายเหตุ: ขั้นตอนด้านล่างเป็นภาพรวมเพื่อทำความเข้าใจ ลำดับและรายละเอียดจริงอาจแตกต่างกันตามประเภทพัสดุ วงเงิน วิธีจัดซื้อจัดจ้าง และหลักเกณฑ์ที่ใช้กับแต่ละโครงการ
กระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐคืออะไร?
กระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ คือขั้นตอนที่หน่วยงานของรัฐดำเนินการเพื่อให้ได้มาซึ่งพัสดุที่จำเป็นต่อการทำงานและการให้บริการประชาชน เช่น สินค้า งานจ้าง งานก่อสร้าง หรือบริการต่าง ๆ ตั้งแต่การกำหนดความต้องการ ไปจนถึงการทำสัญญาและบริหารสัญญา หัวใจสำคัญจึงไม่ใช่แค่การเลือกผู้เสนอราคาต่ำที่สุด แต่ต้องได้สิ่งที่ตอบโจทย์การใช้งาน มีคุณภาพและราคาเหมาะสม พร้อมดำเนินการอย่างเปิดเผย เป็นธรรม และตรวจสอบได้
ทำไมภาครัฐต้องมีกระบวนการจัดซื้อจัดจ้าง?
เพราะเงินที่ใช้จัดซื้อจัดจ้างเป็นงบประมาณสาธารณะครับ การมีกระบวนการและหลักเกณฑ์ที่ชัดเจนช่วยให้หน่วยงานใช้เงินอย่างคุ้มค่า เปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการแข่งขันอย่างเป็นธรรม และมีข้อมูลให้ตรวจสอบได้
พระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 วางหลักการไว้ 4 ด้าน ได้แก่ คุ้มค่า โปร่งใส มีประสิทธิภาพและประสิทธิผล และตรวจสอบได้ ดูหลักการตามมาตรา 8
ถ้ากระบวนการชัดเจน หน่วยงานก็มีโอกาสได้พัสดุที่ตรงกับความต้องการ ผู้ประกอบการเข้าใจเงื่อนไขเดียวกัน และประชาชนสามารถติดตามข้อมูลการใช้จ่ายภาครัฐได้มากขึ้น
วิเคราะห์ความต้องการและวางแผน
เริ่มจากถามให้ชัดก่อนว่า หน่วยงานต้องการอะไร จำเป็นต่อภารกิจอย่างไร และมีงบประมาณรองรับหรือไม่ จากนั้นจึงวางแผนการจัดซื้อจัดจ้างและกำหนดกรอบเวลาดำเนินการ
ผลลัพธ์ที่ควรได้: แผนงานและความต้องการที่ชัดเจน
จัดทำร่าง TOR หรือรายละเอียดคุณลักษณะ
TOR หรือ Terms of Reference ใช้อธิบายขอบเขตงาน สิ่งที่ต้องส่งมอบ คุณสมบัติหรือข้อกำหนด เงื่อนไขการส่งงาน และเกณฑ์ตรวจรับ จุดที่ผมอยากชวนให้ใส่ใจเป็นพิเศษคือ เขียนให้ชัด วัดผลได้ และสัมพันธ์กับความจำเป็นจริง โดยไม่กำหนดเงื่อนไขที่จำกัดการแข่งขันโดยไม่จำเป็น
ผลลัพธ์ที่ควรได้: TOR หรือข้อกำหนดที่ผู้ยื่นข้อเสนอและหน่วยงานเข้าใจตรงกัน
จัดทำราคากลาง
หน่วยงานจัดทำราคากลางโดยอ้างอิงหลักเกณฑ์และข้อมูลที่เหมาะสมกับพัสดุหรืองานนั้น ๆ เช่น ข้อมูลตลาด ราคามาตรฐาน หรือรายละเอียดในแบบประมาณราคา ราคากลางควรสอดคล้องกับขอบเขตและคุณภาพที่กำหนดไว้ใน TOR
ผลลัพธ์ที่ควรได้: ราคากลางพร้อมข้อมูลประกอบตามหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง
ตรวจสอบและขออนุมัติเอกสาร
ก่อนเริ่มประกาศ หน่วยงานตรวจทาน TOR ราคากลาง และเอกสารที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้ข้อมูลครบถ้วน ถูกต้อง และได้รับความเห็นชอบจากผู้มีอำนาจตามขั้นตอน
ผลลัพธ์ที่ควรได้: เอกสารและแนวทางจัดซื้อจัดจ้างที่พร้อมดำเนินการ
ประกาศเชิญชวนและเผยแพร่ข้อมูล
เมื่อได้รับอนุมัติแล้ว หน่วยงานเผยแพร่ประกาศและเอกสารที่เกี่ยวข้องผ่านช่องทางที่กำหนด รวมถึงระบบ e-GP ตามวิธีการและเงื่อนไขของโครงการ เพื่อให้ผู้ประกอบการรับทราบและเตรียมข้อเสนอ บางกรณีอาจมีขั้นตอนเผยแพร่ร่างเอกสารเพื่อรับฟังความคิดเห็นด้วย ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับหลักเกณฑ์ที่ใช้กับโครงการนั้น
ผลลัพธ์ที่ควรได้: ผู้สนใจเข้าถึงข้อมูลและเงื่อนไขการยื่นข้อเสนอ
รับข้อเสนอจากผู้ประกอบการ
ผู้ประกอบการยื่นเอกสารและข้อเสนอภายในเวลาที่กำหนด ตามช่องทางและเงื่อนไขของวิธีจัดซื้อจัดจ้างนั้น เช่น การยื่นข้อเสนอผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ในกรณีที่ใช้ e-bidding
ผลลัพธ์ที่ควรได้: ข้อเสนอที่ยื่นตามวิธีและกำหนดเวลาที่ประกาศไว้
พิจารณาและประเมินข้อเสนอ
คณะกรรมการหรือผู้ที่ได้รับมอบหมายตรวจสอบคุณสมบัติและประเมินข้อเสนอตามเกณฑ์ที่ประกาศไว้ เช่น ความครบถ้วนของเอกสาร ข้อเสนอด้านเทคนิค และราคา
การพิจารณาต้องยึดเงื่อนไขเดียวกันกับที่แจ้งผู้ยื่นข้อเสนอ เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมและตรวจสอบย้อนหลังได้
ผลลัพธ์ที่ควรได้: ผลการพิจารณาตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด
เสนอผลและขออนุมัติ
หลังประเมินข้อเสนอแล้ว คณะกรรมการจัดทำผลการพิจารณาและเสนอผู้มีอำนาจอนุมัติตามขั้นตอนของหน่วยงาน
ผลลัพธ์ที่ควรได้: ผลการจัดซื้อจัดจ้างที่ผ่านการอนุมัติตามอำนาจหน้าที่
ประกาศผลผู้ชนะ
หน่วยงานประกาศผลผู้ชนะหรือผู้ได้รับการคัดเลือกผ่านช่องทางที่กำหนด พร้อมดำเนินการในส่วนที่เกี่ยวข้องตามหลักเกณฑ์ รวมถึงการอุทธรณ์เมื่อเข้าเงื่อนไขและมีสิทธิอุทธรณ์
ผลลัพธ์ที่ควรได้: ผู้เกี่ยวข้องรับทราบผลอย่างเป็นทางการ
ทำสัญญาและบริหารสัญญา
เมื่อดำเนินการตามขั้นตอนที่เกี่ยวข้องแล้ว หน่วยงานจัดทำสัญญาหรือข้อตกลง จากนั้นติดตามการส่งมอบ ควบคุมงาน ตรวจรับ และเบิกจ่ายตามเงื่อนไข การบริหารสัญญาที่ดีช่วยให้หน่วยงานมั่นใจว่าสิ่งที่ได้รับตรงตามขอบเขต คุณภาพ และเวลาที่ตกลงกันไว้
ผลลัพธ์ที่ควรได้: ได้รับงานหรือพัสดุตามสัญญา พร้อมเอกสารการตรวจรับและการดำเนินงานที่ตรวจสอบได้
หน่วยงานเลือกวิธีจัดซื้อจัดจ้างอย่างไร?
กฎหมายกำหนดวิธีจัดซื้อจัดจ้างหลักไว้ 3 วิธี ได้แก่ วิธีประกาศเชิญชวนทั่วไป วิธีคัดเลือก และวิธีเฉพาะเจาะจง การเลือกใช้ต้องพิจารณาตามลักษณะของพัสดุ เงื่อนไข และเหตุที่กฎหมายกำหนด ไม่ใช่เลือกได้ตามความสะดวกเพียงอย่างเดียว ดูพระราชบัญญัติฯ พ.ศ. 2560
ดังนั้นภาพรวม 10 ขั้นตอนที่ผมเล่ามาอาจมีขั้นตอนย่อยหรือรายละเอียดแตกต่างกัน โดยเฉพาะวิธีประกาศเชิญชวนทั่วไป เช่น e-bidding กับวิธีคัดเลือกหรือวิธีเฉพาะเจาะจง
ทำไมการเขียน TOR จึงสำคัญ?
TOR เป็นจุดตั้งต้นที่บอกผู้ประกอบการว่าหน่วยงานต้องการอะไร และเป็นเกณฑ์สำคัญในการพิจารณาข้อเสนอและตรวจรับงาน หาก TOR ไม่ชัดเจนหรือไม่ครบถ้วน อาจทำให้ผู้ยื่นข้อเสนอเข้าใจไม่ตรงกัน เปรียบเทียบข้อเสนอได้ยาก หรือเกิดปัญหาเมื่อส่งมอบงาน
ผมจึงแนะนำให้ตรวจทานว่า TOR ระบุขอบเขตงาน คุณสมบัติ เกณฑ์พิจารณา สิ่งส่งมอบ ระยะเวลา และวิธีตรวจรับไว้อย่างชัดเจนและสอดคล้องกันหรือไม่
DocDee TOR เป็น AI ที่ช่วยวิเคราะห์เอกสาร TOR ตรวจสอบประเด็นความสอดคล้องกับกฎหมาย ประเมินความเสี่ยงด้วย AI Scorecard และเสนอแนวทางปรับปรุงได้ ดูข้อมูล DocDee TOR ผลวิเคราะห์สามารถใช้ประกอบการทบทวนเอกสาร โดยผู้รับผิดชอบควรตรวจสอบกับข้อเท็จจริงของโครงการและหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้องก่อนนำไปใช้
กระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐช่วยให้หน่วยงานได้พัสดุที่จำเป็นต่อภารกิจ และช่วยให้การใช้เงินสาธารณะเป็นไปอย่างคุ้มค่า โปร่งใส มีประสิทธิภาพ และตรวจสอบได้ ตั้งแต่การวางแผน ร่าง TOR จัดทำราคากลาง ประกาศรับข้อเสนอ พิจารณาผล ไปจนถึงทำสัญญาและตรวจรับ ทุกขั้นตอนมีส่วนช่วยให้โครงการเดินหน้าได้ตามเป้าหมายครับ ยิ่งเริ่มต้นด้วยความต้องการและ TOR ที่ชัดเจน ก็ยิ่งช่วยให้ขั้นตอนถัดไปทำงานได้ราบรื่นขึ้นครับ
แหล่งข้อมูล: พระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างฯ พ.ศ. 2560 และ ประกาศจัดซื้อจัดจ้างของกรมบัญชีกลาง
ติดต่อทีมงานเพื่อนัดชมเดโม